TRIỀU ĐẠI NHÀ LÊ – LÊ SƠ

TRIỀU ĐẠI NHÀ LÊ – LÊ SƠ

THÂN THẾ - SỰ NGHIỆP KHOA BẢNG

ĐÌNH NGUYÊN - TIẾN SĨ - HOÀNG GIÁP

NGUYỄN THÁI BẠT (1504-1527)

I- TIỂU SỬ – THÂN THẾ

- Nguyễn Thái Bạt (Chữ Hán là  阮 泰 拔), ông sinh vào thời triều vua Lê Hiến Tông, niên hiệu Cảnh Thống thứ 6, tại Xã Bình Lãng – Tổng Ngọc Trục – Huyện Cẩm Giàng – Phủ Thượng Hồng – Trấn Hải Dương, nay là: Thôn Bình Phiên - Xã Ngọc Liên - Huyện Cẩm Giàng - Tỉnh Hải Dương. Ông sinh trưởng trong gia đình nho sĩ lâu đời, dòng dõi thi thư trâm anh thế phiệt.

Ngày 10 tháng Giêng năm Giáp Tý (1504), thân mẫu đã sinh ra Ông một cậu con trai tư thiên khác lạ, dáng vẻ khôi ngôi tuấn tú, đặt tên là Thái Bạt

Từ nhỏ đã nổi tiếng là thần đồng, thông minh, thể chất hơn người. Cuộc đời của Nguyễn Thái Bạt, gắn liền với triều đại nhà hậu Lê sơ,

       -Năm 1507 (3 tuổi theo cách tính của người Á Đông) Ông nghe đọc biết phát âm, yêu thích âm nhạc.

      -Năm 1511(7 tuổi), Ông theo học thày Nguyễn Văn Vận (Tiến sĩ Hoàng Giáp khoa thi Ất Sửu 1505, Đô Ngự Sử triều vua Lê Uy Mục,

        - Năm 1516 (13 tuổi), Nguyễn Thái Bạt đã tinh thông kinh sử, tài năng trên đời, các sĩ tử đều tán phục và gọi Ông là Thần Đồng xuất thế, không phải là người thường. Ông dự thi Hương Nguyễn Thái Bạt, đỗ Hương Cống thứ 3.

      - Vinh qui bái tổ xong xuôi Ông xin phép Cha Mẹ, cho đi thăm thú, xem xét dân tình. Ông đến xã Lai Cách về sau đổi thành Phan Xá – Huyện Phù Cừ - Đạo Sơn Nam Thượng. Sau lại đổi thành Phủ Khoái Châu thuộc thành Thăng Long, sau thuộc về Hưng Yên. Thấy môt khu đất có địa thế phong thủy đẹp. Thế mà người dân nơi đây còn chất phác, thô lậu, học lực kém cỏi, ít kiến văn. Ngay trong hôm đó, Ông truyền cho nhân dân dựng nhà học Ông dạy văn học cho dân. Vài năm sau người dân đã biết chữ, kiến thức văn học cũng nâng lên, trở thành một vùng đất có lễ nghĩa, Ông đã dạy học 4 năm tại Phan Xá.

-Thời gian này Nguyễn Thái Bạt, vẫn tự miệt mài kinh sử, văn ôn võ luyện, đón chờ thi Hội, thi Đình.

- Năm 1520 (17 tuổi) đời vua Lê Chiêu Tông niên hiệu Quang Thiệu thứ 5. Mùa hạ, tháng 4, khi ấy vua ra chiếu truyền cho các đạo, các châu, huyện các văn thần ở các địa phương lên kinh thành để dự thi Hội, thi Đình. Ông cùng gia thần từ Phan Xá - Tống Phan - Phù Cừ - Hưng Yên, trở lại kinh thành cùng các sĩ nhân trong nước dự thi Hội, thi Đình. Đầu bài Văn Sách vua ra hỏi về : Chính sách trọng dụng nhân tài, Nguyễn Thái Bạt ứng đáp, vua cho Ông đỗ Đình Nguyên (Thủ khoa) - Tiến Sĩ xuất thân - Hoàng Giáp, 10 người còn lại đỗ Tam Giáp Đồng Tiến Sĩ xuất thân. Từ đây Nguyễn Thái Bạt tắm gội ơn vua, thấm nhuần huệ thánh, lễ tạ Đế Đình, được bổ dụng làm quan Hàn Lâm ở Viện Hiệu Lý.

II – PHÒ LÊ DIỆT MẠC

   -Tháng 12-1526, Đăng Dung mật sai đồ đảng giết vua Lê Chiêu Tông ở phường Đông Hà (nay là phố Hàng Chiếu – Hà Nội), rồi đem táng tại lăng Vĩnh Hưng ở Thanh Đàm. Dân chúng thương tiếc vua, căm giận nghịch tặc Đăng Dung, đã có nhiều trung thần tử tiết vì nhà vua.

Nguyễn Thái Bạt từ quan trở về quê Bình Lãng – Cẩm Giàng – Hải Dương. Rồi lại đến Trang Phan Xá dạy học. Các trung thần triều Lê, bỏ hết không chấp nhận Triều Mạc, chính sự không người lo liệu, Đăng Dung cho hạ thần dò hỏi tìm Nguyễn Thái Bạt, đang ở đâu nhiều lần ép vời vào cung, trao chức quan Đô Ngự Sử, phục vụ triều Mạc, biết không thể chối từ ngày 15-3-1527 Nguyễn Thái Bạt từ Phan Xá –Tông Phan – Phù Cừ – Hưng Yên trở lại kinh thành.

   - Ngày 11-6-1527, Mạc Đăng Dung từ Cổ Trai vào Kinh thành, bắt ép vua Hoàng Xuân nhường ngôi. Sai Đông các đại học sĩ Đạo Nguyện bá Nguyễn Văn Thái, cầm bút thảo tờ chiếu giả, cho tuyên đọc. Chiếu đọc dứt lời, bọn quan lại bè đảng với họ Mạc đều tung hô:

      Tân quân vạn tuế, vạn vạn tuế.

   - Bọn phe đảng họ Mạc mặc long bào, đội mũ miện cho Đăng Dung rồi dìu y lên ngai vàng. Nguyễn Quốc Hiến quỳ dâng ngọc tỉ. Các quan lục đục vào lạy mừng.

   -Mạc Đình Khoa nói:

   - Các quan đã tề tựu đủ, chỉ có các vị Vũ Duệ, Nghiêm Bá Ký, Nguyễn Xý, Đàm Thận Huy, Nguyễn Văn Vận, Nguyễn Thái Bạt, Lê Tuấn Mậu, Nguyễn Hữu Nghiêm, Ngô Hoán, Trần Bảo Hy, Đỗ Tế vắng mặt, xin bệ hạ cho trung sứ tuyên triệu tới trước bệ rồng. Mạc Đăng Dung chuẩn tấu, phát ra mấy đạo lệnh chỉ tuyên triệu những người vắng mặt. Lát sau trung sứ về quỳ tâu:

Trung sứ lại tâu:

   - Tâu bệ hạ, Trần Bảo Hy cáo từ không chịu đến, còn Nguyễn Văn Vận, Nguyễn Thái Bạt, Lê Tuấn Mậu, Ngô Hoán, Đỗ Tế đã đến chầu. Đăng Dung dõng dạc nói: Cho từng viên một vào đây.

   -Nguyễn Văn Vận từ ngoài tiến đến trước ngai vàng, khi tiến gần Đăng Dung, ông xuất kỳ bất ý cầm cái hốt đánh thẳng vào mặt y. Đăng Dung vốn giỏi võ, chỉ nghe tiếng gió đã hụt tránh, nên cái hốt đánh không trúng mặt y. Túc vệ phía sau điện vội xông ra bắt Nguyễn Văn Vận lôi  tuột đi. Mạc Quốc Trinh tiến ra nói:

   - Các quan vào lạy mừng, phải bổ hốt lại!

-Túc vệ khám xét từng viên quan mới tới, xem có mang theo hốt hay binh khí gì không, nếu có thì tịch thu giữ lại.

    -Lê Tuấn Mậu tiến vào, khi tới gần  Đăng Dung, ông ném hòn đá giấu sẵn trong tay áo vào mặt y. Viên đá sượt qua mặt Đăng Dung làm xây xát da mặt. Túc vệ vội chạy ra lôi Lê Tuấn Mậu đi.

    -Đến lượt Nguyễn Thái Bạt, túc vệ khám xét trong người ông kỹ lưỡng thấy không có vật gì khả nghi mới dám cho vào. Với tư tưởng “Trung thần bất phụng nhị quân” (người trung thần không thờ 2 vua), Nguyễn Thái Bạt giả vờ thong manh ( Mắt kém), đi loạng choạng để được đến gần rồi, thản nhiên chỉ vào mặt Mạc Đăng Dung mắng chửi: “Mày là đồ bất trung, nghịch tặc”.Ông còn dõng dạc tuyên bố: “Ta thà làm ma nhà Lê chứ không thèm làm quan nhà ngụy Mạc”. Ông khom lưng tiến tới trước Đăng Dung như để lạy mừng. Bất ngờ ông nhổ thẳng vào mặt Đăng Dung, rồi không để cho bọn túc vệ đến bắt, ông đập đầu xuống thềm điện tử tiết.

   -Sự việc sảy ra nhanh quá khiến cho các quan đều bàng hoàng Đăng Dung hốt hoảng vội ra lệnh bãi chầu. Buổi chầu tan, nhốn nháo như một cái chợ vỡ.

    -Mạc Đăng Dung cướp được ngôi, giáng phong vua Hoàng Xuân làm Cung Vương rồi giam cùng với Hoàng thái hậu ở cung Tây Nội. Vài tháng sau, bắt phải tự tử. Thái hậu khấn trời rằng: Đăng Dung là kẻ bề tôi, manh tâm cướp ngôi, lại giết mẹ con ta, ngày sau con cháu nó cũng lại bị như thế". Đăng Dung sai đem xác hai người để phơi ngoài quán Bắc Sứ, rồi đưa về chôn ở lăng Hoa Dương, huyện Ngự Thiên theo nghi lễ của thiên tử và hoàng hậu (Nay ở xã Mỹ Xá, huyện Ngự Thiên có điện Thừa Hưu ). Như vậy để cướp được ngôi vua Đăng Dung đã giết hai đời vua và Thái hậu, cho nên sử sách đời sau gọi Đăng Dung là nghịch tặc Ngụy Mạc, tiếm ngôi.

SÁCH QUẬT ĐÌNH ƯNG ÂN ĐỀ VỊNH

CÓ THƠ KHEN RẰNG

Quý chăng Quan Hàn Lâm Thái Bạt.

Thấy triều  Lê họ Mạc tiếm ngôi,

Chẳng chịu mắt sáng giả mù,

Đăng Dung  gọi hỏi mấy hồi mới vô.

Xin lại gần thỉnh phô mấy chuyện,

Mặt Đăng Dung nước miếng nhổ qua.

Quyết tình hết với Vua ta,

Xã dân phụng sự, gần xa kính vì.

  -Nguyễn Thái Bạt tử tiết, lúc bấy giờ Ông như ngôi sao tỏa sáng giữa bầu trời về tấm gương hy sinh anh dũng vì nhà Lê, từ

  đó dấy lên phong trào: Phù Lê diệt Mạc, các cuộc khởi nghĩa của trung thần nhà Lê nổ ra ở khắp nơi chống lại nhà Mạc.

III – VINH DANH SỬ XANH

1- THÀNH HOÀNG THÔN PHAN XÁ- TỐNG PHAN – PHÙ CỪ -HƯNG YÊN

*Năm 1572 sau khi Nguyễn Thái Bạt mất 45 năm Vua Lê Anh Tông sắc chuẩn bản Thần tích: Thái Bạt linh ứng Đại Vương, do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn cho thôn Phan Xá - Xã Tống Phan- Huyện Phù Cừ- Tỉnh Hưng Yên thờ phụng. Sau này nhiều đời Vua sắc phong tôn vinh công trạng của ông, bài vị thờ tại Đình làng Phan Xá còn dòng chữ:

                Lê Triều Bảng Nhãn, Hàn Lâm Thị Thư Nguyễn Công Húy

 Thái Bạt lịch phong Trung liệt Đại Vương Đương cảnh Phúc  Thần.        

-   GIA TẶNG BÀI THƠ"

" Hổ bảng đề danh tảo trí thân.

Hảo tương trung hiếu đáp quân thân.

Sinh tam sự nhất chân vô quý.

Tu sát hoàng kim hoạch đới nhân"

DỊCH THƠ

Bảng Hổ đề danh sớm nổi thân

Dốc lòng trung hiếu đạo con dân

Thờ ba trong một lòng không thẹn

Chán cảnh vàng son gương thế nhân.

CÂU ĐỐI CÒN GHI

Phù Lê cừu Mạc thanh danh hiển hách tráng sơn hà

Thoá diện can trung nghĩa khí anh hùng lưu vạn cổ.

Tại Đình thôn Phan Xá - Xã Tống Phan - Huyện Phù Cừ -Tỉnh Hưng Yên còn lưu giữ 05 sắc phong chủ yếu là thời nhà Nguyễn: Vua Tự Đức 02 đạo;   vua Đồng Khánh 01 đạo; Khải Định 02 đạo;

ĐẠO SẮC PHONG NĂM 1924 NIÊN HIỆU KHẢI ĐỊNH THỨ 9

 敕 興 安 省 ，芙 蕖 縣 ，潘 舍 社 從 前 奉 原 贈 翊 保 中 興 靈 扶 黎 朝 榜 眼侍 書 阮 泰 拔 大 王 尊 神 護 國 庶 民 捻 著 靈 應 節 蒙 。

頒 給 敕 封 準 許 奉 事 肆 。今 正 值 朕 四 旬 大 慶 節 經 頒 寶詔 覃 恩 禮 隆 登 秩 著 加 贈 : 光 懿 中 等 神 特 準 。奉 事 用 誌 國 慶 而 申 祀 典 。欽 哉 !

啟 定 玖 年 柒 月 弍 拾 伍 日 。

DỊCH NGHĨA

Sắc ban cho xã Phan Xá, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên thờ phụng nguyên tặng: “Dực Bảo Trung Hưng Linh phù Lê triều Bảng Nhãn Thị Thư Nguyễn Thái Bạt Đại vương tôn thần như trước. Thần đã giúp nước, che dân linh ứng rõ ràng. Đã từng được đội ơn ban cấp sắc phong đồng ý cho thờ tự

Đến nay đúng dịp mừng thọ 40 tuổi của trẫm, nên ban chiếu báu, mở rộng ơn điển. thăng thêm phẩm trật và gia tặng rõ là “ Quang Ý Trung Đẳng Thần” đặc chuẩn cho thờ phụng. Nay nhân kỉ niệm dịp quốc khánh mà mở rộng tự điển.

Kính trọng thay !

Ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9  (1924)

Ngôi Đình đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh; tế lễ tổ chức

10 tháng 03 Âm lịch hàng năm (Lệ cũ là 15-03)

2- ĐỀN TIẾT NGHĨA PHÚC THẦN

 * Tháng 11- 1666, sau ngày Nguyễn Thái Bạt mất 139 năm nhà Lê Trung Hưng, Ngụy Mạc diệt vong tại Cao Bằng, Vua Lê Huyền Tông Sắc phong ban thưởng cho những người tử tiết, tuyên dương công trạng, 13 người bầy tôi tử tiết;

SẮC PHONG THƯỢNG ĐẲNG THẦN:  8 người

Vũ Duệ, Ngô Hoán, Nguyễn Mẫn Đốc, Nguyễn Thiệu Tri, Đàm Thận Huy, Lê Tuấn Mậu, Nguyễn Duy Tường và Nguyễn Tự Cường;

*SẮC PHONG TRUNG ĐẲNG THẦN: 5 người

Lê Vô Cương, Nguyễn Hữu Nghiêm, Lại Kim Bảng, Nguyễn Thái Bạt

và Nghiêm Bá Kỳ.    

     Những người được phong làm thần, đều cho dựng từ đường ở trong làng theo thời tiết tế tự như thể lệ tế bách thần. Con cháu của họ thì lựa chọn bổ dụng những người có đức hạnh tốt; còn những người khác thì

 điều trừ lao dịch cho nhà họ. Nguyễn Thái Bạt được vua cho xây dựng Đền Tiết Nghĩa Phúc Thần.

 Gia tặng Dực bảo trung hưng Tiết Nghĩa Phúc Thần –Thụy: Cương Trực ; tỏ rõ phẩm chất cứng rắn ngay thẳng của ông.

SÁCH THIÊN NAM BẢO LỤC DIỄN CA, ĐỀ CAO KHÍ TIẾT CA NGỢI TRUNG THẦN TIẾT NGHĨA

“ Vũ Duệ bức, mà Ngô Hoán giận,

Duy Thường than, mà Tuất Mậu bi.

Tiết Kim Bảng, nghĩa Thận Huy,

Trung Can Thái Bạt, hùng uy Tự Cường.

Người phỉ mặt, người mang đá ném.

Người gieo sông, người nếm thuốc phê,

Áo bào mũ miện chỉnh tề,

Cùng đều tư tưởng lạy về non Lam”

Đền Tiết Nghĩa Phúc Thần, thờ Nguyễn Thái Bạt Trung Đẳng Thần, được xây tại Thôn Bình Phiên - Ngọc Liên - Cẩm Giàng - Hải Dương, tế lễ vào 14 tháng giêng hàng năm. Các đời vua sau này đều có sắc phong cho Ông tại ngôi đền này. Hiện nay đã tìm thấy 03 đạo sắc phong; trong đó Vua Cảnh Hưng : 02 đạo; Lê Chiêu Thống : 01 đạo; nội dung như sau:

      

           ĐẠO SẮC PHONG LÊ CHIÊU THỐNG NGUYÊN NIÊN 1787

勑 賜 庚 辰 科 第 二 甲 進 士 出 身 翰 林 院 校 理 阮 貴 公 ，謚 剛 直 。文 行 節 槩 ，正 義 明 道 ，康 國 保民 ，雄 才 偉 畧，安 民 智慧 ，英 敏 特 達 ，正 直 明 道 ，履 素 含 忠 ，濟 世 洪 恩 ，大 畧 洪 謨，惇 信 ， 英 毅 。大 王 文 武 全 才 ，經 綸 大 用 ，一 世 勳 勞 ，      閥 閱 茂 迪 ，坤 貞 億 年 ，長 久 安 寧，默 扶 鼎 祚

休 美 永 垂 。今 日 褒 崇 ，載 舉 舊 章 ，為 默

 相 皇 家 穹 圖 復 正 禮 當 登 秩 應 加 封 : 賜 庚 辰 科    第 二 甲 進 士 出 身 翰 林 院 校 理 阮 貴公 ，謚 剛 直 。文 行 節 槩 ，正 義 明 道 ，康 國 保 民 ，雄 才 偉 畧，安 民 智 慧 ，英 敏 特 達 ，正 直 明 道 ，履 素 含 忠 ，濟 世 洪 恩 ，大 畧 洪 謨 ，惇 信 ，英 毅 厚 德 ，茂 功 大 王 。        故 敕 。

昭 統 元 年 三 月 二 十 二 日 。

DỊCH NGHĨA

          Sắc ban cho vị Đại Vương thi đỗ khoa Canh Thìn bậc Đệ nhị giáp Tiến Sĩ Xuất thân, giữ chức Hiệu lý ở Hàn lâm viện là Nguyễn Quí Công, thụy Cương Trực. Văn đức hạnh, Tiết khí khái, Chính nghĩa minh đạo; Giữ yên đất nước, bảo vệ nhân dân, Hùng tài, Vĩ lược; An dân, Trí tuệ, Anh mẫn, Đặc đạt, Chính trực, Minh đạo, Lý tố, Hàm trung, Tế thế, Hồng ân, Đại lược, Hồng mô, Đôn tín, Anh nghị Đại Vương.

        Đại Vương văn võ toàn tài, kinh luân đại dụng; công lao một đời, thế gia vọng tộc. Như đất trời ức niên trường cửu, âm thầm phù trợ quốc gia, để lại phúc lành mãi mãi. Ngày nay bao phong khen thưởng, ghi vào điển chương. Vì có công lao âm phù Hoàng gia, phục hồi chính sự; theo lễ đáng được nâng bậc. Nên gia phong là :

 Tứ Canh Thìn khoa Đệ nhị giáp Tiến Sĩ Xuất thân Hàn lâm viện Hiệu lý Nguyễn Quí Công, thụy Cương Trực. Văn đức hạnh, Tiết khí khái, Chính nghĩa, Minh đạo, Khang quốc, Bảo dân, Hùng tài, Vĩ lược, An dân, Trí tuệ, Anh mẫn, Đặc đạt, Chính trực, Minh đạo, Lý tố Hàm trung, Tế thế, Hồng ân, Đại lược, Hồng mô, Đôn tín, Anh nghị, Hậu đức, Mậu công Đại Vương.

Nay ban sắc.

Ngày 22 tháng 3 niên hiệu Chiêu Thống Nguyên niên(1787).

  -Tế lễ tổ chức vào ngày 14 tháng giêng Âm lịch hàng năm

    Sau khi Nguyễn Thái Bạt mất có nhiều sử sách đời sau viết ca ngợi

   tấm lòng trung thành, sự hy sinh cao cả của ông,

SÁCH NGỰ CHẾ TỔNG VỊNH CỦA VUA TỰ

CÓ THƠ CA NGỢI RẰNG:

此 日 山 河 不 忍 看 ，

也 甘 矇 瞽 獨 心 觀 。

一 朝 唾 面 堪 汙 爾 ，

非 是 婁 家 可 自 乾 。

PHIÊN ÂM

Thử nhật sơn hà bất nhẫn khan,

Dã cam mông cổ độc tân quan.

Nhất triều thóa diện kham ô nhĩ,

Phi thị sổ gia khả tự can.

DỊCH NGHĨA:

Sơn hà như vậy, không thể nhẫn tâm đứng nhìn,

Cam chịu mù lòa, một mình để tâm xem xét.

Vào chầu nhổ mặt, không chịu ô nhục cùng nhà ngươi (1),

Khen chê thế nào, để người sau tự đánh giá.

Chú thích:  1). Nhà ngươi: Chỉ Mạc Đăng Dung.

CÓ THƠ KHEN RẰNG

Đạo học kỳ tương đạo hóa dân

Lan khai khoa bảng lũy  tùy thân

Thượng tồn xã  tắc  Lê  triều  cựu

Mục diêu  sơn hà Mạc thị tân

Cưỡng triệu đặc lai từ bất khuất

Cận tiền nhất thóa hận lan  thân

Cẩm Giang chính khí  lưu bàng bạc

Trắc trắc lưu  truyền Bình Lãng nhân